Duygu Erdoğan - Küresel fıstık üretiminin beşte birini tek başına sağladığı tahmin edilen İran’ın bulunduğu savaş ortamı, dünyada Antep fıstığı fiyatlarında hareketliliğe neden olduğu iddia ediliyor. Mevcut duruma göre, fiyatlar 8 yılın en yüksek seviyesinde, 4.60 doların üzerinde bulunuyor. Bunun dünyada çikolata, şekerleme, tatlı gibi dolaylı pek çok üründe de fiyat artışlarına neden olacağı ifade ediliyor. Son verilere göre, fıstıktaki fiyat artışı yüzde 30 olurken, diğer ürünlere de yüzde 10 oranında yüksek fiyat getirdi.Antep fıstığındaki fiyat artışının temelinde savaş gösterilse de; asıl sorun ürün miktarı. İklim krizi kaynaklı kayıplar aslında savaşın öncesinde durumu kötüleştirmeye başlamıştı. Buna göre İran’da 2025 sezonunda oldukça düşük bir ürün elde edildi. Temmuz ayındaki hasatta sonra şu anda yaşanan sezon sonu süreç ile birleşince fiyatlarda artış da tetiklendi.
Süreç benzer yaşandı
ABD/İsrail-İran Savaşı’nın 28 Şubat’tan bu yana devam ederken, geçen hafta başlayan ateşkes süreci sekteye uğramıştı, önceki gün ise görüşmelerin yeniden başlayacağı piyasalara umut oldu. Bu süreçte özellikle kapalı olan Hürmüz Boğazı’nın etkisiyle yüksek enerji fiyatları kaynaklı pek çok sektörde fiyat artışları yaşanıyor. İran, dünyanın en büyük ikinci fıstık üreticisi. Liderliği ise bahçe sayılarını artıran ABD elinde tutuyor. Türkiye ise yıllık ortalama üretimine göre üçüncü sırada yer alıyor.
Ağaç verimi, Antep fıstığında bir sezonu ‘var yılı’, bir sezonu ise ‘yok yılı’ olarak yaşatıyor. Bir yıl daha fazla ürün olurken, diğer yıl üretim oldukça düşük kalabiliyor. Türkiye’de de 2025 sezonu, üründe yok yılı ve iklim kaynaklı zararların etkisiyle oldukça düşük kalmıştı.
Manipülatif söyleme dikkat
Tarım ürünleri son yıllarda, sektörle ilgili ya da ilgisiz pek çok kişinin yatırım alanı halinegeldi. Bu ortamda fiyat artışlarının manipülasyon kaynaklı olabileceğine yönelik uyarılar da yapılıyor. Özellikle stok tutan büyük şirketler ve kişilerce savaş ortamının etkileri de kullanılarak piyasa kendi menfaatlerine doğru yönlendirilebiliyor. Üretimi belli bölgelerde yoğunlaşan Antep fıstığı gibi ürünlerde piyasa hareketliliğine karşı tüketicinin tedirgin olmaması, yüksek fiyatlardan alım yapmaması öneriliyor.
‘ABD ulaştıramıyor’
İstanbul Ticaret Odası (İTO) Hububat, Bakliyat, Kuruyemiş ve Kuru Meyve Meslek Komitesi Üyesi Uğur Karadoğan, savaş öncesinde de ülkedeki verimin düşük kaldığının takip edildiğini söyledi. Bu nedenle yıl sonunda itibaren zaten piyasada az olan ürünün savaşla birlikte bir miktar daha etkilendiğini kaydetti. Karadoğan, “İklim sorunları üretimi sezonda azalttı, şimdi ise sezon sonu; ürün çok az, yılın başından itibaren artan maliyetler de yükleniyor. ‘İran’ın ihracat pozisyonunun etkisi’ diyenler var ama İran genellikle direkt ihracat yapamıyor; ABD, AB tarafında yaptırımlar var. ABD’den çıkan ürünlerin ulaşamaması ve nakliyedeki fiyat artışları ise bir miktar etkili olabilir” dedi.
‘İç piyasada sorun yok’
Fıstık fiyatı artışlarında savaş etkisinden daha çok sezon sonu etkisi olduğunu değerlendiren Seyidoğlu Gıda Genel Müdürü Mehmet Göksu, “Temmuz-ağustosta üretici ülkelerdeki hasatlarda artık tam sezon sonuna geldik. Yeni sezon, fiyatları bir miktar gevşetecektir. İran’ın elbette savaş ortamında gönderdiği ürün miktarı azalış gösterdi ancak zaten sezon bittiği için stoklarda ürün gerilemişti” dedi. İç piyasada tatlı tarafında ise genellikle yerli ürün kullanıldığını hatırlatan Göksu, “Baklava üreticileri Antep fıstığı kullanır. Geçen sezon ürün azlığından dolayı fiyatlar artınca ekim/kasımda İran’dan ithalata izin verilmişti. Bu da fiyatları biraz geriletmişti. Bu alımları endüstriyel üretim tarafı yaptı. Ürün az ama kullanımımız için yeterli. Dış piyasadaki yüksek artışlardan fazla etkilendiğimizi söyleyemem” diye konuştu.
İran’da kayıplar sistemi yeniletiyor
Bloomberg’in haberine göre, Expana Markets fındık ve kuruyemiş piyasası analisti Nick Moss, İran’ın fıstık ticareti savaş öncesinde de yaptırımlar ve jeopolitik gerilimler nedeniyle zorluk yaşadığını hatırlattı. Mahsulün 2025 yılında beklenenden düşük geldiği hesaplanıyor.İran’da son yıllarda Antep fıstığı üretiminde ciddi düşüşler yaşandığı dikkati çekiyor. Artık çöl ile Antep fıstığı bahçelerinin iç içe girmiş olması, sulama suyu kaynaklarının kısıtlanması ana nedenler olarak gösterilerken; bu kayıpları telafi etmek için tarımsal üretimde yeni sistemlerin hayata geçirilmesi düşünülüyor.
